Nhạc trưởng đứng trước dàn nhạc hoặc dàn hợp xướng và điều khiển màn trình diễn trong thời gian thực. Bằng gậy chỉ huy hoặc tay, nhạc trưởng thể hiện nhịp độ, cường độ, cách nhấn nhá và tính biểu cảm của từng đoạn nhạc. Giao tiếp bằng mắt và ngôn ngữ cơ thể truyền đạt thêm nhiều chi tiết khác.

Công tác chuẩn bị bắt đầu từ rất lâu trước buổi diễn tập đầu tiên. Nhạc trưởng nghiên cứu bản nhạc, quyết định cách diễn giải và dự đoán những thách thức kỹ thuật. Trong các buổi diễn tập, tác phẩm được hoàn thiện từng phần. Trong buổi hòa nhạc, nhạc trưởng trở thành tâm điểm kết nối hàng chục nhạc công riêng lẻ thành một dàn nhạc duy nhất.

Những nhạc trưởng tài ba kết hợp kiến ​​thức âm nhạc sâu rộng với khả năng truyền cảm hứng và điều phối. Một số chuyên về một thể loại nhạc cụ thể; số khác lại có phạm vi rộng. Vai trò này ngày càng trở nên nổi bật hơn kể từ thế kỷ XIX khi quy mô dàn nhạc tăng lên và các bản nhạc trở nên phức tạp hơn.

Khán giả thường quan sát người chỉ huy dàn nhạc kỹ càng như khi họ lắng nghe âm nhạc.