Kiedy ludzie kategoryzują przedmioty, rzadko sprawdzają ścisłą listę niezbędnych cech. Zamiast tego porównują nowy przedmiot do prototypu mentalnego – najlepszego lub najbardziej typowego przykładu danej kategorii. Rudzik jest lepszym prototypem ptaka niż pingwin. Krzesło biurowe jest lepszym prototypem mebla niż worek sako.

Teoria prototypów, opracowana przez Eleanor Rosch, traktuje kategorie jako zorganizowane wokół centralnych tendencji. Przynależność jest stopniowana. Niektóre elementy są bardziej przejrzyste niż inne. Cechy, które często pojawiają się w obrębie kategorii, stają się bardziej diagnostyczne. To podejście wyjaśnia, dlaczego ludzie reagują szybciej i pewniej na typowe sytuacje.

Prototypy nie są sztywnymi fotografiami. Mogą być abstrakcyjnymi uśrednieniami, ukształtowanymi na podstawie doświadczenia. Różnice kulturowe i indywidualne kształtują to, co uznaje się za typowe. Niemniej jednak, sednem pozostaje twierdzenie, że kategorie naturalne są ustrukturyzowane wokół podobieństwa do ideału, a nie klasycznych definicji.

• Najlepszy lub najbardziej typowy członek kategorii
• Członkostwo stopniowane, a nie „wszystko albo nic”
• Na podstawie podobieństwa rodzinnego
• Wyjaśnia efekty typowości w czasie reakcji

Teoria ta wpłynęła na badania nad koncepcjami, językiem, a nawet na kliniczną diagnozę zaburzeń psychicznych.