Wyciągnij kciuk na długość ramienia i zamknij najpierw jedno oko, potem drugie. Twój kciuk wydaje się przesuwać względem tła. To paralaksa. Astronomowie wykorzystują ten sam efekt do pomiaru odległości do pobliskich gwiazd. Podczas gdy Ziemia okrąża Słońce, nasz punkt widzenia przesuwa się o około 300 milionów kilometrów w ciągu sześciu miesięcy. Pobliskie gwiazdy wydają się nieznacznie przesuwać względem bardziej odległego tła.

Przesunięcie jest minimalne. Nawet dla najbliższej gwiazdy, Proximy Centauri, kąt paralaksy wynosi mniej niż jedną sekundę łuku, czyli 1/3600 stopnia. Pomiar tak małych kątów wymaga precyzyjnych instrumentów i starannej kalibracji. Misja Gaia Europejskiej Agencji Kosmicznej zmierzyła paralaksy dla prawie dwóch miliardów gwiazd z niespotykaną dotąd dokładnością.

Paralaksa to pierwszy szczebel kosmicznej drabiny odległości. Zapewnia ona bezpośrednie, geometryczne odległości bez założeń dotyczących fizyki gwiazd. Wszystko powyżej opiera się na tym fundamencie. Jeśli paralaksa jest błędna, cała drabina jest błędna.

Słowo to pochodzi od greckiego słowa paralaksa, oznaczającego zmianę. Ta sama zasada jest wykorzystywana w geodezji, fotografii i wizji komputerowej. W astronomii jest złotym standardem pomiaru odległości.