Houd uw duim op armlengte afstand en sluit eerst het ene oog, dan het andere. Uw duim lijkt te verschuiven ten opzichte van de achtergrond. Dat is parallax. Sterrenkundigen gebruiken hetzelfde effect om de afstand tot nabije sterren te meten. Terwijl de aarde om de zon draait, verschuift ons gezichtspunt met ongeveer 300 miljoen kilometer in zes maanden. Nabije sterren lijken daardoor iets te bewegen ten opzichte van de verder gelegen achtergrond.

De verschuiving is minimaal. Zelfs voor de dichtstbijzijnde ster, Proxima Centauri, is de parallaxhoek minder dan één boogseconde, oftewel 1/3600 van een graad. Het meten van zulke kleine hoeken vereist precieze instrumenten en een zorgvuldige kalibratie. De Gaia-missie van de European Space Agency heeft de parallax van bijna twee miljard sterren met ongekende nauwkeurigheid gemeten.

Parallax is de eerste trede op de kosmische afstandsladder. Het levert directe, geometrische afstanden op zonder aannames over de natuurkunde van sterren. Alles wat erboven komt, is afhankelijk van dit fundament. Als parallax onjuist is, is de hele ladder onjuist.

Het woord komt van het Griekse parallaxis, wat verandering betekent. Hetzelfde principe wordt gebruikt in landmeting, fotografie en computervisie. In de astronomie is het de gouden standaard voor afstandsmeting.