De theorie van het sociaal contract stelt dat politieke macht berust op een overeenkomst tussen de geregeerden. Mensen geven een deel van hun vrijheden op in ruil voor bescherming en orde. Het idee gaat terug tot het oude Griekenland, maar werd een centraal thema in de moderne politieke filosofie dankzij Hobbes, Locke en Rousseau. Hobbes betoogde dat het leven zonder regering ellendig, wreed en kort is. Om aan de natuurtoestand te ontsnappen, stemmen mensen ermee in zich te onderwerpen aan een soeverein. Locke stelde dat de natuurtoestand geen oorlog van allen tegen allen is, maar dat er een neutrale rechter ontbreekt. Mensen stemmen ermee in een regering te vormen om hun rechten te beschermen. Als de regering faalt, hebben ze het recht op revolutie. Rousseau betoogde dat het sociaal contract geen onderwerping aan een soeverein is, maar een uitdrukking van de algemene wil, de collectieve wil van het volk.

De theorie van het sociaal contract is bekritiseerd. Sommigen beweren dat het contract een fictie is, dat niemand er ooit daadwerkelijk mee heeft ingestemd. Anderen stellen dat het de machtsongelijkheid negeert. Verdedigers antwoorden dat het contract een gedachte-experiment is, een manier om te onderzoeken welke principes van rechtvaardigheid rationele mensen zouden kiezen. Rawls gebruikte het sociaal contract op deze manier, door te betogen dat principes van rechtvaardigheid gekozen zouden moeten worden achter een sluier van onwetendheid. Het sociaal contract blijft een krachtig kader voor het nadenken over politieke verplichtingen, rechten en rechtvaardigheid.

Belangrijke denkers op het gebied van het sociaal contract

• Hobbes. Absolute soevereiniteit om aan de natuurtoestand te ontsnappen.
• Locke. De overheid moet de natuurlijke rechten beschermen, inclusief het recht op revolutie.
• Rousseau. De algemene wil en volkssoevereiniteit.
• Rawls. Rechtvaardigheid als billijkheid, gekozen achter een sluier van onwetendheid.

Het sociaal contract is geen historische gebeurtenis. Het is een manier om politiek gezag te rechtvaardigen door te vragen waar mensen mee akkoord zouden gaan.