Straf is elke consequentie die de toekomstige waarschijnlijkheid van het gedrag dat erop volgt, verkleint. Een kind dat een hete kachel aanraakt en pijn voelt, zal deze minder snel opnieuw aanraken. Een automobilist die een snelheidsovertreding begaat, zal op hetzelfde stuk weg mogelijk langzamer gaan rijden. Het bepalende kenmerk is de vermindering van de reactiefrequentie, niet de intentie van degene die de consequentie oplegt.

Er worden twee vormen onderscheiden. Positieve straf voegt een onaangename gebeurtenis toe. Negatieve straf verwijdert een gewenste gebeurtenis – bijvoorbeeld het verliezen van schermtijd. Beide kunnen gedrag onderdrukken, maar beide hebben bijwerkingen. Straf kan angst, agressie of vluchtpogingen veroorzaken. Het vertelt het organisme wat het niet moet doen, zonder te specificeren wat het in plaats daarvan moet doen.

Om deze redenen geven veel gedragsanalisten de voorkeur aan het bekrachtigen van alternatief gedrag. Wanneer straf wordt toegepast, is deze het meest effectief wanneer ze onmiddellijk, consequent en gekoppeld is aan duidelijke, bekrachtigde alternatieve reacties.

• Vermindert de kans op bepaald gedrag.
• De positieve vorm voegt een aversieve stimulus toe.
• De negatieve vorm verwijdert een positieve stimulus.
• Veroorzaakt vaak ongewenste emotionele bijwerkingen.

Ethische en praktische overwegingen beperken het gebruik ervan in de praktijk.