Teleoloji, doğadaki amaç veya tasarımın incelenmesidir. Doğal süreçlerin bir amacı veya hedefi olup olmadığını sorgular. Aristoteles, her şeyin bir telos'u, bir amacı veya nihai nedeni olduğunu savunmuştur. Bir meşe palamudunun telos'u meşe ağacı olmaktır. Bir bıçağın telos'u kesmektir. Telos, bir şeyin neden böyle olduğunu açıklar. Orta Çağ'da teleoloji, teolojinin merkezindeydi. Tanrı evreni bir amaçla tasarladı. Modern dönemde teleoloji bilimde gözden düştü. Darwin'in evrim teorisi, amaca başvurmadan biyolojik adaptasyonu açıkladı. Doğal seçilim amaca yönelik değildir. Mekanik bir süreçtir. Ancak teleoloji ortadan kaybolmadı. Biyologlar hala işlevden bahsediyor. Filozoflar, işlevlerin teleolojik mi yoksa nedensel mi olduğunu tartışıyor. Bazıları teleolojinin canlı sistemleri anlamak için gerekli olduğunu savunurken, diğerleri bunun yararlı bir kurgu olduğunu savunuyor.

Teleoloji etik alanında da kullanılır. Faydacı düşünürler eylemleri sonuçlarına göre değerlendirirler; bu da teleolojik etiğin bir biçimidir. Erdem etiği savunucuları ise Aristoteles'in eudaimonia olarak adlandırdığı insan yaşamının amacına odaklanırlar. Teleoloji anlam ve amaç hakkında sorular ortaya atar. Evrenin bir amacı var mı? İnsan yaşamının bir amacı var mı? Bu soruların cevapları yalnızca bilim tarafından verilmez.

Teleoloji türleri

• Doğal. Aristoteles'in biyolojisinde olduğu gibi, doğadaki amaçlar.
• İlahi. Tanrı tarafından tasarlanmış amaçlar.
• Etik. Eylemleri amaçlarına göre değerlendirmek.
• Fonksiyonel. Biyolojik özelliklerin işlevleriyle açıklanması.

Teleoloji, determinizmle aynı şey değildir. Determinizm, olayların önceden var olan koşullar tarafından tetiklendiğini söyler. Teleoloji ise olayların amaçlara yönelik olduğunu söyler.