Teleologie is de studie van doel of ontwerp in de natuur. Het stelt de vraag of natuurlijke processen een doel of een einddoel hebben. Aristoteles betoogde dat alles een telos heeft, een doel of een uiteindelijke oorzaak. De telos van een eikel is om een ​​eik te worden. De telos van een mes is om te snijden. De telos verklaart waarom iets is zoals het is. In de Middeleeuwen stond teleologie centraal in de theologie. God ontwierp het universum met een doel. In de moderne tijd raakte teleologie in de wetenschap in ongunst. Darwins evolutietheorie verklaarde biologische aanpassing zonder een beroep te doen op een doel. Natuurlijke selectie is niet doelgericht. Het is een mechanisch proces. Maar teleologie is niet verdwenen. Biologen spreken nog steeds over functie. Filosofen discussiëren over de vraag of functies teleologisch of causaal zijn. Sommigen beweren dat teleologie noodzakelijk is om levende systemen te begrijpen. Anderen stellen dat het een nuttige fictie is.

Teleologie wordt ook in de ethiek gebruikt. Utilitaristen beoordelen handelingen op basis van hun gevolgen, wat een vorm van teleologische ethiek is. Deugdethici richten zich op het telos van het menselijk leven, wat Aristoteles eudaimonia noemde. Teleologie roept vragen op over betekenis en doel. Is er een doel voor het universum? Is er een doel voor het menselijk leven? De antwoorden worden niet alleen door de wetenschap gegeven.

Soorten teleologie

• Natuurlijk. Doelen in de natuur, zoals in de biologie van Aristoteles.
• Goddelijk. Doelen ontworpen door God.
• Ethisch. Handelingen beoordelen op basis van hun doel.
• Functioneel. Biologische eigenschappen verklaren aan de hand van hun functie.

Teleologie is niet hetzelfde als determinisme. Determinisme stelt dat gebeurtenissen worden veroorzaakt door voorafgaande omstandigheden. Teleologie stelt dat gebeurtenissen gericht zijn op een bepaald doel.