Teleologia to nauka o celu lub projekcie w naturze. Pyta, czy procesy naturalne mają cele. Arystoteles twierdził, że wszystko ma telos, cel lub przyczynę ostateczną. Telos żołędzia to stać się dębem. Telos noża to ciąć. Telos wyjaśnia, dlaczego coś jest takie, jakie jest. W średniowieczu teleologia była centralna dla teologii. Bóg zaprojektował wszechświat w określonym celu. W okresie nowożytnym teleologia popadła w niełaskę w nauce. Teoria ewolucji Darwina wyjaśniła adaptację biologiczną bez odwoływania się do celu. Dobór naturalny nie jest ukierunkowany na cel. Jest to proces mechaniczny. Ale teleologia nie zniknęła. Biolodzy wciąż mówią o funkcji. Filozofowie spierają się, czy funkcje są teleologiczne, czy przyczynowe. Niektórzy twierdzą, że teleologia jest niezbędna do zrozumienia systemów żywych. Inni twierdzą, że jest to użyteczna fikcja.

Teleologia jest również wykorzystywana w etyce. Utylitaryści oceniają działania na podstawie ich konsekwencji, co stanowi formę etyki teleologicznej. Etycy cnót koncentrują się na telosie ludzkiego życia, który Arystoteles nazwał eudajmonią. Teleologia stawia pytania o sens i cel. Czy wszechświat ma jakiś cel? Czy ludzkie życie ma jakiś cel? Odpowiedzi nie daje sama nauka.

Rodzaje teleologii

• Naturalne. Cele w naturze, jak w biologii Arystotelesa.
• Boskie. Cele wyznaczone przez Boga.
• Etyczny. Ocena działań na podstawie ich celów.
• Funkcjonalne. Wyjaśnianie cech biologicznych na podstawie ich funkcji.

Teleologia to nie to samo, co determinizm. Determinizm głosi, że zdarzenia są spowodowane wcześniejszymi warunkami. Teleologia głosi, że zdarzenia są ukierunkowane na cele.