Dziecko posiadające schemat słowa „pies” potrafi rozpoznać wcześniej niewidziane psy i może chwilowo błędnie zaklasyfikować kota. Schemat to struktura mentalna, która porządkuje wiedzę o pojęciu, zdarzeniu lub rodzaju bodźca i kieruje percepcją, pamięcią i wnioskowaniem.

Schematy powstają na podstawie doświadczenia i stają się bardziej abstrakcyjne i zróżnicowane wraz z nabywaniem wiedzy specjalistycznej. Umożliwiają szybkie przetwarzanie, ale mogą prowadzić do błędów, gdy nowe informacje są wtłaczane w istniejące ramy. Skrypty to schematy sekwencji zdarzeń; stereotypy mogą funkcjonować jako schematy społeczne.

Teoria schematów została zastosowana do rozumienia tekstu czytanego, pamięci naocznych świadków oraz różnic kulturowych w procesach poznawczych. Aktywowanie schematu ułatwia dostęp do powiązanych informacji, co może prowadzić do schematycznych zakłóceń w procesie przypominania. Elastyczne wykorzystanie schematów, w tym zdolność do ich rewizji, jest cechą adaptacyjnego poznania.

To, co już wiemy, kształtuje to, co jesteśmy w stanie zobaczyć i zapamiętać.