W 1517 roku niemiecki zakonnik augustianów opublikował zbiór rozpraw naukowych na temat odpustów. W ciągu dekady spór ten przerodził się w konflikt na kontynencie. Reformacja to nazwa XVI-wiecznego przewrotu, który na stałe podzielił chrześcijaństwo zachodnie na nurt protestancki i katolicki.

Centralnym odkryciem Marcina Lutra było usprawiedliwienie wyłącznie przez wiarę. Dobre uczynki i praktykowanie sakramentów, argumentował, nie mogły zapewnić mu pozycji przed Bogiem; jedynie wiara w obietnicę Chrystusa mogła to zrobić. Ostatecznym autorytetem było Pismo Święte, a nie Urząd Nauczycielski Kościoła. Inni reformatorzy – Zwingli w Zurychu, Kalwin w Genewie, anabaptyści w różnych miejscach – posunęli tę logikę dalej lub w różnych kierunkach. Później pojawiły się Biblie w językach narodowych, wspólne śpiewy i uproszczone nabożeństwa. Przywódcy polityczni szybko dostrzegli zarówno możliwości, jak i zagrożenia; rezultatem była mozaika ustanowionych kościołów, a miejscami zażarta wojna religijna.

Katolicka odpowiedź, często nazywana kontrreformacją, doprecyzowała doktrynę na Soborze Trydenckim, zreformowała edukację duchownych i powołała do życia nowe zakony. Pod koniec stulecia mapa Europy została przerysowana wzdłuż linii wyznaniowych. Długofalowe skutki sięgały daleko poza Kościół: poziom piśmiennictwa wzrósł dzięki czytaniu Biblii, pojęcia indywidualnego sumienia nabrały nowego znaczenia, a idea jednej wspólnoty chrześcijańskiej zanikła.

To, co zaczęło się jako debata o zbawieniu, stało się przekształceniem samej kultury europejskiej.