In 1517 publiceerde een Duitse Augustijner monnik een reeks academische stellingen over aflaten. Binnen tien jaar was het geschil uitgegroeid tot een continentale breuk. De Reformatie is de naam die gegeven wordt aan die omwenteling in de zestiende eeuw die het westerse christendom permanent verdeelde in een protestantse en een katholieke stroming.

Het centrale inzicht van Martin Luther was rechtvaardiging door het geloof alleen. Goede werken en het naleven van de sacramenten, zo betoogde hij, konden geen aanzien bij God verwerven; alleen vertrouwen in de belofte van Christus kon dat. De Schrift, en niet het leergezag van de Kerk, was het uiteindelijke gezag. Andere hervormers – Zwingli in Zürich, Calvijn in Genève, de wederdopers op verschillende plaatsen – dreven deze logica verder of in andere richtingen. Bijbels in de volkstaal, gemeentezang en vereenvoudigde erediensten volgden. Politieke leiders zagen al snel zowel kansen als gevaren; het resultaat was een lappendeken van gevestigde kerken en, op sommige plaatsen, hevige godsdienstoorlogen.

De katholieke reactie, vaak de Contrareformatie genoemd, verduidelijkte de leer tijdens het Concilie van Trente, hervormde de opleiding van geestelijken en stichtte nieuwe religieuze ordes. Tegen het einde van de eeuw was de kaart van Europa opnieuw getekend langs confessionele lijnen. De langetermijneffecten reikten veel verder dan de kerk: de geletterdheid nam toe door het lezen van de Bijbel, het begrip individueel geweten kreeg meer gewicht en het idee van één christelijke gemeenschap vervaagde.

Wat begon als een debat over verlossing, mondde uit in een hervorming van de Europese cultuur zelf.