Niektóre gatunki mówią więcej o środowisku niż inne. Gatunek wskaźnikowy to gatunek, którego obecność, brak lub stan odzwierciedla stan ekosystemu. Porosty są wrażliwe na zanieczyszczenie powietrza. Ich zniknięcie z lasu sygnalizuje złą jakość powietrza. Larwy jętek potrzebują czystej, bogatej w tlen wody. Ich brak w strumieniu wskazuje na zanieczyszczenie lub niedobór tlenu. Żaby, ze względu na przepuszczalną skórę, są wrażliwe na zmiany składu chemicznego wody i promieniowanie UV. Spadek populacji żab często ostrzega przed poważniejszymi problemami środowiskowymi.

Gatunki wskaźnikowe są przydatne, ponieważ ich monitorowanie jest tańsze i szybsze niż mierzenie każdej zmiennej w ekosystemie. Ekolodzy wykorzystują je do śledzenia zanieczyszczenia, zmian klimatu i degradacji siedlisk. Jednak to podejście ma swoje ograniczenia. Gatunek może być wrażliwy na jeden czynnik, a tolerancyjny na inny. Może również zanikać z przyczyn niezwiązanych z szerszym ekosystemem. Najlepsze programy monitoringu wykorzystują jednocześnie kilka wskaźników, łącząc je z bezpośrednimi pomiarami stanu wody, powietrza i gleby.

Pospolite gatunki wskaźnikowe

• Porosty: jakość powietrza, szczególnie dwutlenek siarki.
• Jętki i widelnice: czysta woda słodka.
• Żaby i salamandry: chemia wody i promieniowanie UV.
• Korale: temperatura i kwasowość oceanu.

Gatunki wskaźnikowe to nie tylko kanarki w kopalni węgla. To gatunki warte ochrony same w sobie, a ich spadek jest stratą, niezależnie od tego, co nam mówi.