Het positivisme stelt dat kennis voortkomt uit wetenschappelijke observatie. Het verwerpt metafysica als betekenisloos en benadrukt dat beweringen empirisch verifieerbaar moeten zijn. Auguste Comte stichtte de stroming in de 19e eeuw en betoogde dat het menselijk denken drie stadia doorloopt: theologisch, metafysisch en positief. In het positieve stadium stoppen we met de vraag 'waarom' en richten we ons op 'hoe'. We beschrijven regelmatigheden, geen essenties. Het logisch positivisme, een 20e-eeuwse stroming die geassocieerd wordt met de Wiener Kreis, probeerde dit programma te formaliseren. Het stelde dat betekenisvolle uitspraken ofwel analytisch zijn, zoals wiskunde, ofwel empirisch verifieerbaar, zoals wetenschap. Al het andere is onzin.

Het logisch positivisme stortte onder zijn eigen gewicht in elkaar. Het verificatieprincipe zelf is niet empirisch verifieerbaar. Maar het positivisme heeft een blijvende invloed gehad op de filosofie, de wetenschap en de sociale wetenschappen. Het moedigde rigoureus empirisch onderzoek aan en een scepsis ten opzichte van speculatie. Het beïnvloedde het behaviorisme in de psychologie, het structuralisme in de antropologie en kwantitatieve methoden in de sociologie. Critici stellen dat het positivisme te beperkt is en betekenis, interpretatie en waarden negeert. Verdedigers antwoorden dat het onderzoek eerlijk houdt. Het debat tussen het positivisme en zijn critici woedt voort in de filosofie van de sociale wetenschappen.

Positivistische thema's

• Empirische verificatie. Beweringen moeten toetsbaar zijn door observatie.
• Verwerping van de metafysica. Oncontroleerbare beweringen zijn betekenisloos.
• Eenheid van de wetenschap. Alle wetenschappen delen een gemeenschappelijke methode.
• Waardeneutraliteit. De wetenschap moet vrij zijn van normatieve oordelen.

Positivisme is niet hetzelfde als empirisme, hoewel de twee elkaar overlappen. Empirisme is een kennistheorie. Positivisme is een programma voor de wetenschap.