Je loopt je keuken in en vindt de koekjespot op de grond, zonder deksel, en kruimels op de tegels. Je kunt niet afleiden wat er is gebeurd op basis van algemene principes, en je kunt het ook niet afleiden uit herhaalde waarnemingen. Je gokt. De meest plausibele verklaring is dat iemand de pot heeft omgestoten. Die gok is abductie, een vorm van redeneren die hypothesen genereert om verrassende feiten te verklaren.

Charles Sanders Peirce introduceerde de term aan het einde van de 19e eeuw en onderscheidde hem van deductie en inductie. Deductie trekt noodzakelijke conclusies uit premissen. Inductie generaliseert vanuit gevallen. Abductie stelt een waarschijnlijke oorzaak voor. Een arts die koorts diagnosticeert, een detective die een plaats delict onderzoekt, een wetenschapper die een anomalie in data ontdekt: ze redeneren allemaal abductief. De conclusie is niet gegarandeerd. Het is het meest plausibele verhaal gegeven de beschikbare informatie, en het kan onjuist zijn.

Hoe het werkt

• Begin met een verrassende observatie. Iets voldoet niet aan de verwachtingen.
• Genereer mogelijke verklaringen. Verschillende hypotheses kunnen kloppen.
• Beoordeel de plausibiliteit. Weeg eenvoud, samenhang en voorkennis af.
• Test de beste kandidaat. Beschouw het als een hypothese die getoetst moet worden.

Abductie is de motor van ontdekking, maar het is geen bewijs. Peirce noemde het de enige vorm van redeneren die nieuwe ideeën introduceert, en tevens de meest feilbare.