Procesy psychiczne, które działają poza naszą świadomością, a mimo to wpływają na uczucia, decyzje i działania, stanowią nieświadomość. Koncepcja ta ma zarówno znaczenie psychoanalityczne, jak i kognitywistyczno-naukowe.

W teorii psychoanalitycznej nieświadomość zawiera stłumione pragnienia, konflikty i wspomnienia, które kształtują objawy i sny. W psychologii poznawczej nieświadomość obejmuje procesy automatyczne, pamięć utajoną oraz ogromną ilość aktywności percepcyjnej i motorycznej, która nigdy nie dociera do świadomości. Obie tradycje zgadzają się, że świadomość nie stanowi całości życia psychicznego.

Metody eksperymentalne – prezentacja podprogowa, torowanie, interferencja dwutorowa – demonstrują wpływy nieświadomości w kontrolowanych warunkach. Metody kliniczne starają się dynamicznie wprowadzić nieświadomy materiał do świadomości. Współczesne podejście traktuje nieświadomość nie jako pojedynczą sferę, lecz jako zbiór wyspecjalizowanych procesów, które sprawnie działają bez uwagi. Świadomość pozostaje węższym, bardziej elastycznym systemem, który interweniuje, gdy automatyczne procedury są niewystarczające.

Większość czynności wykonywanych przez umysł odbywa się bez ujawniania tego.