Mentale processen die buiten het bewuste bewustzijn plaatsvinden, maar wel invloed hebben op gevoelens, beslissingen en handelingen, vormen het onbewuste. Dit concept heeft zowel een psychoanalytische als een cognitief-wetenschappelijke betekenis.

In de psychoanalytische theorie bevat het onbewuste onderdrukte verlangens, conflicten en herinneringen die symptomen en dromen vormgeven. In de cognitieve psychologie omvat het onbewuste automatische processen, impliciet geheugen en de enorme hoeveelheid perceptuele en motorische activiteit die nooit tot het bewustzijn doordringt. Beide tradities zijn het erover eens dat bewustzijn niet het geheel van het mentale leven omvat.

Experimentele methoden – subliminale presentatie, priming, interferentie bij dubbele taken – tonen onbewuste invloeden aan onder gecontroleerde omstandigheden. Klinische methoden proberen dynamisch onbewust materiaal bewust te maken. De moderne visie beschouwt het onbewuste niet als één enkel domein, maar als een verzameling van gespecialiseerde processen die efficiënt functioneren zonder aandacht. Het bewustzijn blijft het engere, flexibelere systeem dat ingrijpt wanneer automatische routines ontoereikend zijn.

Het meeste wat de geest doet, doet hij zonder zich aan te kondigen.