Determinizm językowy to silniejsza wersja hipotezy Sapira-Whorfa: twierdzenia, że ​​język, którym posługuje się dana osoba, determinuje jej sposób myślenia. W najściślejszej wersji użytkownicy różnych języków zamieszkują różne światy poznawcze, ponieważ ich języki inaczej kształtują rzeczywistość.

Benjamin Lee Whorf argumentował, że gramatyka i słownictwo języka kształtują nawykowe myślenie. Wskazał na różnice w sposobie, w jaki języki kodują czas, liczbę i relacje przestrzenne. Późniejsze badania przetestowały bardziej umiarkowaną wersję tej idei – relatywność językową – stawiając pytanie, czy język wpływa, a nie ściśle determinuje uwagę, pamięć i kategoryzację. Dowody są niejednoznaczne. Język może faworyzować pewne rozróżnienia i czynić pewne pojęcia bardziej przystępnymi, jednak ludzie mogą myśleć o kategoriach, dla których w ich języku brakuje jednego słowa, a osoby posługujące się różnymi językami mogą dojść do tych samych logicznych wniosków.

Większość współczesnych psycholingwistów odrzuca ścisły determinizm, jednocześnie uznając, że język może wywierać subtelny, mierzalny wpływ na procesy poznawcze. Debata ta wciąż stymuluje badania nad percepcją barw, rozumowaniem przestrzennym i reprezentacją czasu.

Język jest potężnym narzędziem myślenia. To, czy jest również więzieniem dla myśli, pozostaje pytaniem empirycznym, na które odpowiedź jest złożona.