Linguïstisch determinisme is de sterke variant van de Sapir-Whorf-hypothese: de bewering dat de taal die iemand spreekt, bepaalt hoe die persoon denkt. In de meest strikte versie bewonen sprekers van verschillende talen verschillende cognitieve werelden, omdat hun talen de werkelijkheid op verschillende manieren vormgeven.

Benjamin Lee Whorf betoogde dat de grammatica en woordenschat van een taal de gewoontepatronen in het denken vormgeven. Hij wees op verschillen in de manier waarop talen tijd, getallen en ruimtelijke verhoudingen coderen. Later onderzoek heeft meer gematigde versies van dit idee – linguïstische relativiteit – getoetst, waarbij de vraag werd gesteld of taal de aandacht, het geheugen en de categorisatie beïnvloedt in plaats van deze strikt te bepalen. De resultaten zijn gemengd. Taal kan de aandacht richten op bepaalde onderscheidingen en sommige concepten toegankelijker maken, maar mensen kunnen ook nadenken over categorieën waarvoor hun taal geen enkel woord heeft, en sprekers van verschillende talen kunnen tot dezelfde logische conclusies komen.

De meeste hedendaagse psycholinguïsten verwerpen strikt determinisme, maar erkennen wel dat taal subtiele, meetbare effecten kan hebben op cognitie. Het debat hierover blijft onderzoek stimuleren naar kleurperceptie, ruimtelijk inzicht en de representatie van tijd.

Taal is een krachtig instrument voor het denken. Of het tegelijkertijd ook een gevangenis voor het denken is, blijft een empirische vraag met een complex antwoord.