Wypij szklankę wody, gdy jesteś spragniony, a smakuje niesamowicie. Wypij drugą, a nadal będzie pyszna. Po czwartej skończysz. Satysfakcja, jaką daje każda szklanka, spada wraz z ilością wypijanej wody. Ta satysfakcja to użyteczność, a jej spadek to prawo malejącej użyteczności krańcowej, jedna z najstarszych idei ekonomii.

Użyteczność nie jest mierzalna w żadnym sensie fizycznym. Nie można spojrzeć na banana i odczytać jego użyteczność tak, jak odczytuje się jego wagę. Ekonomiści traktują ją jako hierarchię porządkową: ludzie mogą powiedzieć, że preferują jeden zestaw dóbr nad drugim, ale nie o ile. Wcześni utylitaryści, tacy jak Jeremy Bentham, uważali, że użyteczność można zsumować w całym społeczeństwie i że najlepsza polityka maksymalizuje całkowite szczęście. Współcześni ekonomiści są bardziej ostrożni. Porównywanie użyteczności między ludźmi jest obarczone ryzykiem, dlatego ekonomia dobrobytu jest tak kontrowersyjną dziedziną.

Ta koncepcja wciąż ma swoją popularność. Wyjaśnia, dlaczego ubezpieczenia są atrakcyjne: dolar stracony w katastrofie boli bardziej niż dolar zyskany w dobrych czasach. Stanowi podstawę teorii wyboru konsumenta, zgodnie z którą ludzie alokują dochody tak, aby maksymalizować całkowitą użyteczność w ramach budżetu. Wyjaśnia również, dlaczego woda, która jest niezbędna, kosztuje mniej niż diamenty, które nią nie są. Niedobór i użyteczność krańcowa, a nie tylko użyteczność, wyznaczają ceny.

Koncepcje użyteczności

• Całkowita użyteczność: ogólna satysfakcja ze spożycia
• Użyteczność krańcowa: satysfakcja z jednej dodatkowej jednostki
• Malejąca użyteczność krańcowa: każda dodatkowa jednostka zaspokaja mniej potrzeb
• Użyteczność porządkowa: ranking bez mierzenia