Drink een glas water als je dorst hebt en het smaakt heerlijk. Drink een tweede en het is nog steeds lekker. Na het vierde glas ben je er klaar mee. De voldoening die elk glas je geeft, neemt af naarmate je meer drinkt. Die voldoening is nut, en de afname ervan is de wet van de afnemende marginale nuttigheid, een van de oudste ideeën in de economie.

Nut is niet meetbaar in fysieke zin. Je kunt niet naar een banaan kijken en de nutswaarde ervan aflezen zoals je dat met het gewicht doet. Economen behandelen het als een ordinale rangschikking: mensen kunnen zeggen dat ze de ene goederenbundel boven de andere verkiezen, maar niet in welke mate. Vroege utilitaristen zoals Jeremy Bentham dachten dat nut over de hele samenleving kon worden opgeteld en dat het beste beleid het totale geluk maximaliseert. Moderne economen zijn voorzichtiger. Het vergelijken van nut tussen mensen is complex, en daarom is welvaartseconomie zo'n controversieel vakgebied.

Het concept is nog steeds relevant. Het verklaart waarom verzekeringen aantrekkelijk zijn: een dollar die verloren gaat bij een ramp doet meer pijn dan een dollar die je verdient in goede tijden. Het vormt de basis van de consumentenkeuzetheorie, waarin mensen hun inkomen zo verdelen dat ze hun totale nut maximaliseren binnen een bepaald budget. En het verklaart waarom water, dat essentieel is, minder kost dan diamanten, die dat niet zijn. Schaarste en marginaal nut, en niet alleen bruikbaarheid, bepalen de prijzen.

Nutsconcepten

• Totale nuttigheid: algehele tevredenheid over het gebruik.
• Marginaal nut: de tevredenheid die je krijgt door één extra eenheid.
• Afnemend marginaal nut: elke extra eenheid levert minder op.
• Ordinale nuttigheid: rangschikken zonder meten