Sukcesja pierwotna rozpoczyna się na martwym terenie. Nie ma gleby, nasion ani materii organicznej. Tylko goła skała, zastygła lawa lub świeżo odsłonięty piasek. Pierwszymi organizmami, które przybywają, są gatunki pionierskie: porosty, mchy i kilka odpornych roślin. Rozkładają one skały, zatrzymują wilgoć i budują pierwszą, cienką warstwę gleby. Z biegiem dekad i wieków przybywają kolejne gatunki. Trawy i krzewy zapuszczają korzenie. Pojawiają się owady i małe zwierzęta. W końcu drzewa się zakorzeniają i rozwija się las.

Sukcesja pierwotna jest powolna. Może trwać setki, a nawet tysiące lat. Dokładny przebieg zależy od klimatu, rodzaju podłoża i gatunków żyjących w pobliżu. Dwoma znanymi przykładami są zbocza wulkanu Mount St. Helens po erupcji w 1980 roku oraz wyspy uformowane przez Surtsey u wybrzeży Islandii w latach 60. XX wieku. Naukowcy uważnie monitorują oba te zjawiska, obserwując, jak życie kolonizuje nowe tereny. Proces ten nie jest liniowy. Zaburzenia, takie jak pożary czy osuwiska, mogą zresetować fragmenty sekwencji.

Etapy sukcesji pierwotnej

• Podłoże gołe: bez gleby i życia.
• Gatunki pionierskie: porosty, mchy, rośliny odporne na mróz.
• Średnio zaawansowane: trawy, krzewy, małe drzewa.
• Późny etap: las dojrzały lub zbiorowisko klimatyczne.

Sukcesja pierwotna jest jednym z najwyraźniejszych dowodów na to, że ekosystemy nie są stałe. Budują się same z niczego, jeśli tylko mają wystarczająco dużo czasu.