De poortcontroletheorie stelt dat het ruggenmerg een neurologische "poort" bevat die pijnsignalen blokkeert of juist doorlaat naar de hersenen. Deze poort wordt geopend door activiteit in kleine zenuwvezels die pijnsignalen geleiden en gesloten door activiteit in grotere vezels of door signalen die vanuit de hersenen afdalen.

Ronald Melzack en Patrick Wall introduceerden de theorie in 1965. Deze verklaarde waarom het wrijven over een gestoten elleboog de pijn kan verminderen – de activiteit van de grote zenuwvezels door aanraking sluit de poort – en waarom psychologische factoren zoals aandacht, verwachting en emotie de pijn kunnen versterken of verminderen. De substantia gelatinosa in de dorsale hoorn van het ruggenmerg werd voorgesteld als de locatie van deze poort.

Later onderzoek heeft de anatomische details verfijnd, maar het kernidee blijft invloedrijk. Pijn is geen simpele graadmeter voor weefselschade; het is een constructie die op meerdere niveaus van het zenuwstelsel wordt gemoduleerd. De theorie maakte de weg vrij voor behandelingen die zich richten op de toegangspoort – transcutane elektrische zenuwstimulatie, cognitieve strategieën en bepaalde medicijnen – in plaats van alleen op de perifere schade.

Pijn dringt alleen tot het bewustzijn door als de poort het toelaat. Dat inzicht veranderde de manier waarop pijn wordt begrepen en behandeld.