Een prestatietoets meet wat iemand al heeft geleerd. In tegenstelling tot een aanlegtoets, die probeert toekomstige prestaties te voorspellen, kijkt een prestatietoets terug naar de kennis en vaardigheden die zijn opgedaan door middel van onderwijs of ervaring.

Tentamens in de klas, eindtoetsen en beroepsexamens zijn allemaal prestatietoetsen. Goed opgezette toetsen toetsen het betreffende vakgebied systematisch, zodat een hoge score duidt op beheersing van de stof in plaats van toeval of slimheid bij het maken van de toets. Standaardisatie maakt vergelijkingen mogelijk tussen individuen en over tijd; betrouwbaarheid en inhoudelijke validiteit zijn de technische vereisten die nuttige toetsen onderscheiden van slechte.

Critici wijzen erop dat prestatietoetsen het curriculum kunnen beperken tot wat gemakkelijk meetbaar is en dat dit nadelig kan zijn voor leerlingen die weliswaar goed kunnen leren, maar slecht presteren op toetsen. Verdedigers antwoorden dat het zonder een vorm van systematische beoordeling moeilijk is om te weten of het onderwijs effectief is geweest. De spanning is reëel en blijft bestaan.

Een prestatietest geeft, mits verstandig gebruikt, een momentopname van iemands huidige competentie. Het bepaalt niet iemands waarde of wat zijn of haar toekomstige potentieel is.