Wanneer religieuze autoriteiten rechtstreeks regeren of wanneer wetgeving expliciet is afgeleid van religieuze doctrines zonder seculiere inmenging, is er sprake van een theocratie. Politiek en spiritueel leiderschap zijn dan versmolten of nauw met elkaar verbonden.

Historische theocratieën omvatten bepaalde perioden van pauselijk bestuur en Calvijns Genève. Hedendaagse voorbeelden, of gedeeltelijke voorbeelden, komen voor waar geestelijke organen vetorecht hebben over wetgeving en openbare ambten. Theocratische aanspraken berusten op goddelijk gezag in plaats van louter op volksinstemming of erfelijk recht.

Theocratieën beperken religieuze afwijkende meningen en reguleren vaak persoonlijk gedrag volgens heilige wetten. Ze kunnen een sterke sociale cohesie onder gelovigen creëren, maar tegelijkertijd conflicten veroorzaken met niet-gelovigen en met moderne verwachtingen ten aanzien van individuele rechten. Overgangen van een theocratisch regime zijn doorgaans controversieel, omdat ze niet alleen de politieke structuren, maar ook de fundamentele bronnen van legitimiteit ter discussie stellen.

In een theocratie kan het uitdagen van de heerser worden gezien als het uitdagen van de goddelijke orde zelf.