Het systeem van checks and balances stelt elke tak van de overheid in staat de macht van de andere takken te beperken. De wetgevende macht maakt wetten. De uitvoerende macht handhaaft ze. De rechterlijke macht interpreteert ze. Elke tak kan de andere controleren. Geen enkele tak is oppermachtig. Het systeem voorkomt tirannie. Het vereist compromissen.

De opstellers van de Amerikaanse grondwet hebben dit systeem ontworpen. Ze vreesden geconcentreerde macht. Daarom hebben ze die verdeeld. Het Congres kan een wet aannemen. De president kan die veto uitspreken. Het Congres kan het veto met een tweederde meerderheid overrulen. De president kan verdragen sluiten. De Senaat moet die ratificeren. De president kan rechters benoemen. De Senaat moet hun benoeming bevestigen. De rechtbanken kunnen wetten ongrondwettelijk verklaren. De president kan gratie verlenen. Het Congres kan een president afzetten. Er zijn veel controlemechanismen.

Voorbeelden van checks and balances

• De president spreekt zijn veto uit over wetsvoorstellen.
• Het Congres verwerpt een veto.
• De Senaat bevestigt of verwerpt benoemingen.
• Het Hooggerechtshof verklaart een wet ongrondwettelijk.
• Het Congres kan ambtenaren afzetten en uit hun functie ontheven.

Het systeem van checks and balances werkt niet altijd even soepel. Het kan tot een patstelling leiden. Een verdeelde regering kan moeite hebben om wetten aan te nemen. Dat is de bedoeling. Het systeem geeft de voorkeur aan overleg boven snelheid. Het geeft de voorkeur aan consensus boven unilaterale actie. De opstellers van de grondwet wilden dat zo. Ze hadden machtsmisbruik gezien en wilden dat voorkomen. Checks and balances zijn niet perfect. Ze kunnen worden omzeild. Ze kunnen worden genegeerd. Ze zijn afhankelijk van normen en goede trouw. Maar ze blijven een hoeksteen van de grondwet. Ze vormen het mechanisme van een beperkte overheid. Ze zijn het antwoord op de vraag: wie bewaakt de bewakers? De verschillende takken van de overheid bewaken elkaar.