Monisme stelt dat de werkelijkheid uit één enkele substantie of principe bestaat. Het staat in contrast met dualisme, dat stelt dat er twee zijn, en pluralisme, dat stelt dat er vele zijn. Monisme kent verschillende vormen. Materialisme is een vorm van monisme: alleen materie bestaat. Idealisme is een vorm van monisme: alleen geest of ziel bestaat. Neutraal monisme stelt dat de fundamentele materie noch mentaal noch fysiek is, maar iets dat aan beide voorafgaat. Spinoza betoogde dat er slechts één substantie is, die hij God of Natuur noemde, en dat geest en lichaam twee eigenschappen daarvan zijn.

Monisme kent een lange geschiedenis. De presocratische filosofen zochten naar één enkel principe achter de diversiteit der dingen. Thales zei water. Anaximenes zei lucht. Heraclitus zei vuur. Parmenides zei zijn. In de Indiase filosofie stelt Advaita Vedanta dat de werkelijkheid een enkel, niet-duaal bewustzijn is. Monisme is aantrekkelijk omdat het het interactieprobleem vermijdt dat het dualisme parten speelt. Als er maar één soort ding is, is er geen mysterie over hoe twee soorten met elkaar interageren. Maar monisme kent zijn eigen problemen. Als alles materie is, hoe verklaren we dan bewustzijn? Als alles geest is, hoe verklaren we dan de schijnbare onafhankelijkheid van de fysieke wereld? Het debat tussen monisme, dualisme en pluralisme duurt voort.

Vormen van monisme

• Materialisme. Alleen materie bestaat.
• Idealisme. Alleen de geest of het verstand bestaat.
• Neutraal monisme. Een enkele neutrale substantie ligt ten grondslag aan zowel geest als materie.
• Prioriteitsmonisme. Het geheel gaat vooraf aan de delen.

Monisme is niet hetzelfde als eenvoud. Een enkele substantie kan complex zijn en vele eigenschappen bezitten.