Elke gebeurtenis heeft een oorzaak. Elke keuze die je maakt is het product van voorafgaande omstandigheden: je genen, je opvoeding, je hersenchemie, de wetten van de natuurkunde. Als je alles over het heden zou weten, zou je de toekomst met zekerheid kunnen voorspellen. Dat is determinisme, en het houdt filosofen al millennia bezig. Als alles gedetermineerd is, in welke zin zijn we dan vrij? Kunnen we verantwoordelijk worden gehouden voor daden die we niet hadden kunnen vermijden?

De oude stoïcijnen waren deterministen, hoewel ze wel een rol voor menselijk handelen erkenden. Spinoza betoogde dat vrijheid bestaat in het begrijpen van de noodzaak, niet in het eraan ontsnappen. Laplace stelde zich een demon voor die de hele toekomst kon berekenen op basis van de huidige toestand van het universum. De kwantummechanica maakte het beeld complexer. Sommige interpretaties introduceren echte willekeurigheid op subatomair niveau. Maar willekeurigheid is ook geen vrijheid. Indeterminisme herstelt de controle niet. Compatibilisten stellen dat vrijheid en determinisme verenigbaar zijn: vrijheid betekent handelen volgens je eigen verlangens en redeneringen, zonder externe dwang. Incompatibilisten zijn het daar niet mee eens. Libertariërs stellen dat vrije wil een onderbreking van de causale keten vereist.

Standpunten over vrije wil

• Hard determinisme. Determinisme is waar, vrije wil is een illusie.
• Libertarianisme. Determinisme is onjuist, vrije wil is reëel.
• Compatibilisme. Determinisme en vrije wil kunnen naast elkaar bestaan.
• Hard incompatibilisme. Vrije wil is onverenigbaar met zowel determinisme als indeterminisme.

Determinisme is niet hetzelfde als fatalisme. Fatalisme stelt dat uitkomsten zich voordoen ongeacht wat je doet. Determinisme stelt dat uitkomsten zich voordoen vanwege wat je doet, in combinatie met alle andere factoren.