Collectief of publiek eigendom van de belangrijkste productiemiddelen en een sterkere nadruk op gelijkheid kenmerken het socialisme als politieke en economische ideologie. Socialisten stellen dat onbelemmerde markten onrechtvaardige ongelijkheden voortbrengen en dat democratische controle zich ook tot het economische leven moet uitstrekken.

Historisch socialisme omvat een breed spectrum, van revolutionair marxisme tot democratisch socialisme en sociaaldemocratie, die gemengde economieën met uitgebreide verzorgingsstaten accepteren. Experimenten in de twintigste eeuw met een alomvattend staatsbezit leidden zowel tot industrialisatie als tot ernstige tekortkomingen op het gebied van efficiëntie en politieke vrijheid. Hedendaagse socialistische politiek richt zich vaak op de uitbreiding van publieke diensten, de regulering van kapitaal en de vermindering van de vermogensconcentratie binnen democratische kaders.

Critici stellen dat het socialisme informatie- en stimuleringsproblemen onderschat en het risico loopt de macht in de staat te concentreren. Voorstanders antwoorden dat democratisch socialisme maatschappelijk eigendom of sterke regulering kan combineren met politieke vrijheid. Dit debat blijft de linkse politiek in veel landen vormgeven.

Socialistische partijen die electorale democratie accepteren, zijn een vast onderdeel geworden van het Europese en andere partijstelsels.