Het rationalisme stelt dat de rede de primaire bron van kennis is. Het ontkent de zintuigen niet, maar betoogt dat de rede waarheden kan bevatten die niet door ervaring kunnen worden waargenomen. Wiskunde is hiervoor het voorbeeld. Je hoeft geen driehoeken op te meten om te weten dat de som van de hoeken 180 graden is. Je kunt het bewijzen. Rationalisten geloven dat sommige waarheden aangeboren zijn of door puur denken ontdekt kunnen worden. Descartes, Spinoza en Leibniz zijn de klassieke rationalisten. Zij betoogden dat de zintuigen onbetrouwbaar zijn en dat alleen de rede zekere kennis kan verschaffen.

Rationalisme staat in contrast met empirisme, dat stelt dat kennis voortkomt uit ervaring. Kant probeerde de twee te verenigen door te betogen dat kennis zowel rede als ervaring vereist. De rede levert de categorieën die de ervaring structureren. De ervaring levert de inhoud. Rationalisme is invloedrijk geweest in de wiskunde, logica en metafysica. Het is echter ook bekritiseerd. Als de rede de bron van kennis is, hoe weten we dan welke redenering correct is? Rationalisten antwoorden dat de rede zelfcorrigerend is. Ze kan haar eigen fouten herkennen en herstellen. Het debat tussen rationalisme en empirisme is een van de oudste in de filosofie en het speelt nog steeds een rol in de hedendaagse epistemologie en filosofie van de geest.

Rationalistische thema's

• Aangeboren ideeën. Sommige kennis is aangeboren.
• Deductie. De rede kan waarheden afleiden uit eerste beginselen.
• Zekerheid. Redenering kan onbetwistbare kennis verschaffen.
• Wiskunde als model. De methode van de meetkunde is toepasbaar op de filosofie.

Rationalisme is niet hetzelfde als rationaliteit. Rationaliteit is het vermogen om te redeneren. Rationalisme is een filosofische opvatting over de bron van kennis.