In Siberië, Noord- en Zuid-Amerika en delen van Azië en Afrika hebben bepaalde individuen lange tijd gediend als tussenpersonen tussen de menselijke gemeenschap en de geestenwereld. De term sjamaan, ontleend aan de Toengoes van Siberië, is de algemene benaming voor deze rol geworden. Een sjamaan komt in veranderde bewustzijnstoestanden terecht – door middel van trommelen, dansen, vasten of psychoactieve planten – om te reizen, informatie te verkrijgen, te genezen of met geesten te onderhandelen.

De roeping wordt vaak gekenmerkt door een crisis: ziekte, dromen of een bijna-doodervaring die de uitverkiezing door de geesten symboliseert. Hierop volgt een opleiding, soms onder begeleiding van een ervaren sjamaan, soms door middel van eenzame beproevingen. Eenmaal erkend, voert de sjamaan openbare rituelen uit ten behoeve van de groep – het diagnosticeren van de oorzaak van tegenspoed, het terugvinden van verloren zielen, het begeleiden van de doden of het verzekeren van succes bij de jacht. De kosmologie is doorgaans gelaagd: een bovenwereld van hemelgeesten, een middenwereld van het gewone leven en een onderwereld van voorouderlijke of dierlijke krachten.

De hedendaagse belangstelling heeft zowel zorgvuldige etnografie als populaire herinterpretaties teweeggebracht. Sommige hedendaagse beoefenaars claimen continuïteit met inheemse tradities; anderen creëren openlijk nieuwe vormen. Wetenschappers blijven discussiëren over de reikwijdte van de term en of de onderliggende ervaringen wijzen op een universeel menselijk vermogen of op cultuurspecifieke technieken.

In de kern beschouwt het sjamanisme de grens tussen het zichtbare en het onzichtbare als poreus, en de sjamaan als degene die weet hoe die grens te overschrijden.