Gỗ không tự bốc cháy ở nhiệt độ phòng. Nó có nhiên liệu và oxy, nhưng thiếu tia lửa. Năng lượng hoạt hóa là năng lượng tối thiểu cần thiết để bắt đầu một phản ứng hóa học. Đó là ngọn đồi mà các chất phản ứng phải vượt qua trước khi chúng có thể trượt xuống để tạo thành sản phẩm. Nếu không đủ năng lượng, các phân tử sẽ va chạm nhưng không phản ứng.

Khái niệm này xuất phát từ lý thuyết va chạm. Không phải mọi va chạm giữa các phân tử chất phản ứng đều dẫn đến phản ứng. Chỉ những va chạm có đủ năng lượng và định hướng phù hợp mới có thể phá vỡ các liên kết hiện có và hình thành các liên kết mới. Năng lượng hoạt hóa chính là rào cản. Rào cản càng lớn thì phản ứng càng chậm. Rào cản càng nhỏ thì phản ứng càng nhanh. Nhiệt độ làm tăng động năng trung bình của các phân tử, do đó nhiều phân tử hơn có thể vượt qua rào cản. Đó là lý do tại sao tốc độ phản ứng tăng lên khi được đun nóng.

Chất xúc tác làm giảm năng lượng hoạt hóa bằng cách cung cấp một con đường phản ứng thay thế. Chúng không làm thay đổi cân bằng năng lượng tổng thể, mà chỉ thay đổi con đường phản ứng. Enzyme là chất xúc tác sinh học làm giảm năng lượng hoạt hóa một cách đáng kể, cho phép các phản ứng diễn ra ở nhiệt độ cơ thể mà nếu không có chúng sẽ cần điều kiện khắc nghiệt hơn. Bộ chuyển đổi xúc tác trong ô tô sử dụng bạch kim và paladi để giảm năng lượng hoạt hóa khi chuyển hóa các chất gây ô nhiễm thành khí ít độc hại hơn.

Năng lượng hoạt hóa không giống với sự thay đổi năng lượng của một phản ứng. Một phản ứng có thể giải phóng rất nhiều năng lượng tổng thể nhưng vẫn có năng lượng hoạt hóa cao. Đó là lý do tại sao kim cương không tự biến thành than chì, mặc dù than chì ổn định hơn.