Drewno nie zapala się w temperaturze pokojowej. Ma paliwo i tlen, ale brakuje mu iskry. Energia aktywacji to minimalna energia potrzebna do rozpoczęcia reakcji chemicznej. To wzgórze, które muszą pokonać substraty, zanim będą mogły przekształcić się w produkty. Bez wystarczającej ilości energii cząsteczki zderzają się, ale nie reagują.

Koncepcja ta wywodzi się z teorii zderzeń. Nie każde zderzenie cząsteczek substratów prowadzi do reakcji. Tylko te, które mają wystarczającą energię i odpowiednią orientację, mogą rozerwać istniejące wiązania i utworzyć nowe. Energia aktywacji stanowi barierę. Wyższa bariera oznacza wolniejszą reakcję. Niższa bariera oznacza szybszą reakcję. Temperatura podnosi średnią energię kinetyczną cząsteczek, dzięki czemu więcej z nich może pokonać barierę. Dlatego reakcje przyspieszają po podgrzaniu.

Katalizatory obniżają energię aktywacji, zapewniając alternatywną ścieżkę. Nie zmieniają ogólnego bilansu energetycznego, a jedynie drogę. Enzymy to biologiczne katalizatory, które radykalnie obniżają energię aktywacji, umożliwiając reakcje w temperaturze ciała, które w przeciwnym razie wymagałyby ekstremalnych warunków. Katalizator w samochodzie wykorzystuje platynę i pallad, aby obniżyć energię aktywacji i przekształcić zanieczyszczenia w mniej szkodliwe gazy.

Energia aktywacji nie jest tym samym, co zmiana energii reakcji. Reakcja może uwolnić dużo energii, a mimo to mieć wysoką energię aktywacji. Dlatego diamenty nie przekształcają się spontanicznie w grafit, mimo że grafit jest bardziej stabilny.