Hout vat bij kamertemperatuur geen vlam. Het bevat wel de brandstof en de zuurstof, maar de vonk ontbreekt. Activeringsenergie is de minimale energie die nodig is om een ​​chemische reactie op gang te brengen. Het is de drempel die de reactanten moeten overwinnen voordat ze kunnen overgaan in de producten. Zonder voldoende energie botsen de moleculen wel, maar reageren ze niet.

Het concept is gebaseerd op de botsingstheorie. Niet elke botsing tussen reactantmoleculen leidt tot een reactie. Alleen moleculen met voldoende energie en de juiste oriëntatie kunnen bestaande bindingen verbreken en nieuwe vormen. De activeringsenergie is de barrière. Een hogere barrière betekent een langzamere reactie. Een lagere barrière betekent een snellere reactie. Temperatuur verhoogt de gemiddelde kinetische energie van moleculen, waardoor meer moleculen de barrière kunnen overwinnen. Daarom versnellen reacties bij verhitting.

Katalysatoren verlagen de activeringsenergie door een alternatieve reactieroute te bieden. Ze veranderen niet de algehele energiebalans, alleen de route. Enzymen zijn biologische katalysatoren die de activeringsenergie drastisch verlagen, waardoor reacties bij lichaamstemperatuur mogelijk worden die anders extreme omstandigheden zouden vereisen. De katalysator in een auto gebruikt platina en palladium om de activeringsenergie te verlagen voor de omzetting van schadelijke stoffen in minder schadelijke gassen.

De activeringsenergie is niet hetzelfde als de energieverandering van een reactie. Een reactie kan in totaal veel energie vrijgeven en toch een hoge activeringsenergie hebben. Daarom veranderen diamanten niet spontaan in grafiet, ook al is grafiet stabieler.