Een bekrachtigingsschema met variabele ratio levert bekrachtiging op na een onvoorspelbaar aantal responsen. De vereiste ratio verandert van de ene bekrachtiger naar de andere, rond een gemiddelde waarde.

Gokkasten en veel vormen van gokken werken met variabele uitbetalingsschema's: de volgende uitbetaling kan na één draai of na vele draaien plaatsvinden. Dit schema leidt tot een hoge responsfrequentie en een extreme weerstand tegen extinctie. Omdat de bekrachtiging afhankelijk is van het aantal reacties in plaats van van het verstrijken van de tijd, leidt sneller reageren tot snellere bekrachtiging, wat aanhoudend hoge activiteit stimuleert.

In het laboratorium genereren variabele-ratio-schema's steile, constante responsfrequenties met weinig pauzes. De onvoorspelbaarheid van de vereiste maakt de afwezigheid van bekrachtiging na een bepaalde respons oninformatief, waardoor extinctie langzaam verloopt. Hetzelfde principe zorgt ervoor dat een breed scala aan menselijk gedrag slechts met tussenpozen succesvol is.

Wanneer het aantal benodigde reacties voor de volgende beloning voortdurend verandert, is de reactie doorgaans snel en aanhoudend.