Op aarde is de evenaar de grote cirkel halverwege de polen. Aan de hemel is de hemelevenaar de projectie van de aarde evenaar op de hemelbol. Hij verdeelt de hemel in een noordelijk en een zuidelijk deel, net zoals de aarde evenaar de aarde verdeelt.

De hemelevenaar is een referentielijn voor coördinaten. De declinatie wordt vanaf deze lijn gemeten. Een ster op de hemelevenaar heeft een declinatie van 0 graden. De hemelevenaar snijdt de horizon in het oosten en westen voor waarnemers overal op aarde. Daardoor is het een handig ijkpunt om 's nachts je weg te vinden.

De hemelevenaar is niet vast. De aardas wiebelt, een beweging die precessie wordt genoemd, waardoor de hemelpolen en de evenaar in een cirkelbeweging verschuiven over een periode van ongeveer 26.000 jaar. Tijdens de equinoxen, wanneer de ecliptica de hemelevenaar kruist, verschuift de aarde ook langzaam westwaarts langs de ecliptica.

Voor waarnemers op de evenaar van de aarde loopt de hemelevenaar recht boven hen. Dat betekent dat alle sterren op een bepaald moment in het jaar zichtbaar zijn. Vanaf de polen ligt de hemelevenaar precies aan de horizon. Waar je je op aarde bevindt, bepaalt wat je kunt zien.