Analiza czynnikowa to procedura statystyczna, która identyfikuje skupiska powiązanych elementów lub zmiennych. Redukuje ona duży zestaw pomiarów do mniejszej liczby podstawowych wymiarów, czyli czynników.

W badaniach nad inteligencją analiza czynnikowa wielu różnych testów umysłowych ujawniła czynnik ogólny, g, który odpowiada za znaczną część wspólnej wariancji, wraz z bardziej szczegółowymi czynnikami dotyczącymi zdolności werbalnych, przestrzennych i innych. W badaniach nad osobowością ta sama metoda doprowadziła do powstania modelu pięcioczynnikowego – otwartości, sumienności, ekstrawersji, ugodowości i neurotyczności – wykazując, że tysiące przymiotników cech grupuje się w tych szerokich wymiarach.

Technika ta bada wzorce korelacji. Zakłada się, że zmienne silnie ze sobą korelujące odzwierciedlają wspólny czynnik leżący u podstaw. Różne metody ekstrakcji i rotacji mogą dawać nieco odmienne rozwiązania, dlatego interpretacja wymaga zarówno osądu statystycznego, jak i zmysłu teoretycznego. Analiza czynnikowa ma charakter eksploracyjny, gdy struktura jest nieznana, i potwierdzający, gdy testowana jest hipotetyczna struktura.

Gdy trzeba uprościć masę nakładających się na siebie miar, aby uzyskać spójne wymiary, standardowym narzędziem jest analiza czynnikowa.