Sokrates zadawał pytania. Jego rozmówcy udzielali odpowiedzi. Zadawał kolejne pytania. Odpowiedzi się załamywały. Z załamania wyłoniło się lepsze pytanie. Ta praktyka, przedstawiona w dialogach Platona, jest jednym z korzeni dialektyki. Innym przykładem jest Hegel, który opisał proces, w którym teza generuje swoją antytezę, a konflikt między nimi prowadzi do syntezy. Synteza staje się nową tezą, a proces trwa. Kwestią dyskusyjną pozostaje, czy Hegel użył tych samych terminów. Niezależnie od tego, schemat ten stał się wpływowy.

Dialektyka to nie tylko metoda argumentacji. To teoria rozwoju idei. Dla Hegla historia rozwija się poprzez sprzeczności, dążąc do większej wolności i samoświadomości. Marks wziął dialektykę i oparł ją na materialnych podstawach. Historią nie kierują idee, lecz warunki ekonomiczne. Motorem napędowym jest konflikt klasowy. Dialektyka była również wykorzystywana w teologii, krytyce literackiej i edukacji. W każdym przypadku sedno idei jest takie samo: prawda wyłania się poprzez zderzenie przeciwstawnych stanowisk, a nie z pojedynczej, odizolowanej perspektywy.

Formy dialektyki

• Sokratyczny. Zadawanie pytań w celu ujawnienia niewiedzy i pobudzenia wglądu.
• Hegelian. Teza, antyteza, synteza jako proces historyczny.
• Marksistowskie. Warunki materialne i konflikt klasowy są siłą napędową zmian.
• Dialogical. Prawda wyłania się poprzez rozmowę.

Dialektyka nie jest kompromisem. Synteza nie jest w połowie drogi między tezą a antytezą. Jest nowym stanowiskiem, które zachowuje to, co w każdym z nich istotne.