Inspannende verwerking is het coderen van informatie dat aandacht en bewuste inspanning vereist. In tegenstelling tot automatische verwerking vindt het niet plaats als bijproduct van alledaagse activiteiten; het moet doelbewust worden ingezet.

Het leren van een nieuwe woordenlijst, het onthouden van historische data of het beheersen van een complexe procedure vergen allemaal inspanning. Strategieën zoals herhaling, uitwerking, organisatie en het gebruik van geheugensteuntjes verbeteren de duurzaamheid van het resulterende geheugen. De hoeveelheid geïnvesteerde inspanning – hoe grondig de stof wordt verwerkt – voorspelt het latere geheugen beter dan de pure tijd die eraan besteed wordt.

De capaciteit van het werkgeheugen beperkt hoeveel informatie tegelijkertijd verwerkt kan worden. Vermoeidheid, afleiding en verdeelde aandacht verminderen de effectiviteit van deze inspanning. Met oefening worden sommige processen die eerst inspanning vereisten automatisch, waardoor er capaciteit vrijkomt voor nieuwe informatie die nog steeds bewuste verwerking vereist.

Inspannende verwerking is de cognitieve arbeid die nodig is om onbekende informatie om te zetten in kennis die later gebruikt kan worden.