Een kritieke periode is een beperkte tijdsspanne vroeg in het leven waarin een organisme bepaalde ervaringen moet opdoen voor een normale ontwikkeling. Als de noodzakelijke input tijdens die periode ontbreekt of verstoord raakt, kan het resulterende tekort permanent zijn of later slechts gedeeltelijk omkeerbaar.

Het concept is het duidelijkst in zintuiglijke systemen. Kittens die de eerste maanden van hun leven geen visuele input in één oog krijgen, ontwikkelen nooit een normaal binoculair zicht, zelfs niet als het zicht later wordt hersteld. Zangvogels moeten de zang van de volwassen soort horen tijdens een specifieke juveniele periode om deze correct te kunnen produceren. Bij mensen is vroege blootstelling aan taal essentieel; kinderen die tot laat in hun jeugd geïsoleerd blijven van taal, verwerven zelden volledige grammaticale competentie.

Niet elk ontwikkelingsproces kent een strikte kritieke periode. Sommige vaardigheden vertonen gevoelige periodes – vensters van verhoogde plasticiteit die geleidelijker verdwijnen. Dit onderscheid is belangrijk voor interventie: de timing kan bepalen of therapie zeer effectief of grotendeels ineffectief is.

Kritieke periodes herinneren ons eraan dat de openheid van de hersenen voor ervaringen niet constant is gedurende ons hele leven. Sommige deuren gaan maar één keer open.