Een personage dat alleen op het toneel staat, spreekt zijn gedachten hardop uit. Een monoloog is die persoonlijke toespraak die voor het publiek openbaar wordt gemaakt. Shakespeares toneelstukken zijn rijk aan monologen; Hamlets "To be or not to be" is de bekendste. Dit stijlmiddel stelt het publiek in staat om innerlijke conflicten, verborgen motieven of emotionele toestanden te horen die andere personages niet delen.

In tegenstelling tot een monoloog, die meestal gericht is tot andere mensen op het podium, is een soliloquie gericht tot zichzelf of tot het publiek als vertrouwelingen. Het creëert intimiteit en dramatische ironie: het publiek weet meer dan de andere personages. Modern drama en film hebben verwante technieken ontwikkeld – voice-over, rechtstreeks in de camera spreken – maar de klassieke soliloquie blijft een krachtig model.

Het schrijven van een effectieve monoloog vereist dat persoonlijke gedachten zowel natuurlijk als intens klinken. De monoloog moet het begrip van het publiek vergroten, terwijl hij tegelijkertijd trouw blijft aan de stem en de situatie van het personage. Wanneer dit lukt, wordt de monoloog een moment van geconcentreerd inzicht in de werking van een geest onder druk.