Een overgangsritueel is een ceremonie die de overgang van een persoon van de ene status naar de andere markeert. Geboorte, puberteit, huwelijk en overlijden zijn de klassieke voorbeelden. Arnold van Gennep onderscheidde in 1909 drie fasen: scheiding, liminaliteit en integratie. De persoon verlaat zijn oude status, bevindt zich enige tijd in een tussenfase en keert vervolgens met een nieuwe identiteit terug in de samenleving. Victor Turner breidde het idee van liminaliteit later uit en beschreef het als een moment van ambiguiteit en mogelijkheden.

Deze ceremonies zijn vaak dramatisch. Ingewijden kunnen worden afgezonderd, nieuwe namen krijgen, littekens oplopen of geheime kennis ingeleerd krijgen. De beproeving is belangrijk. Het markeert de overgang in lichaam en geheugen. In veel samenlevingen neemt de hele gemeenschap deel, is getuige van de verandering en bevestigt de nieuwe status. Zonder het ritueel kan de overgang als onvolledig of onwettig worden beschouwd.

Gemeenschappelijke fasen

• Scheiding: de ingewijde verlaat het oude leven.
• Liminaliteit: een periode van onduidelijkheid en beproeving.
• Integratie: terugkeren met een nieuwe status.
• Erkenning vanuit de gemeenschap bezegelt de verandering.

Overgangsrituelen zijn niet alleen voor het individu. Ze vernieuwen het begrip van de groep over haar eigen structuur en waarden.