Een operationele definitie is een precieze beschrijving van hoe een variabele wordt gemeten of gemanipuleerd in een onderzoek. Het definieert de variabele in termen van handelingen. Honger kan bijvoorbeeld worden gedefinieerd als het aantal uren sinds de laatste maaltijd. Agressie kan worden gedefinieerd als het aantal toegediende elektrische schokken. Intelligentie kan worden gedefinieerd als de score op een IQ-test. De definitie is specifiek, meetbaar en reproduceerbaar.

Operationele definities zijn essentieel in de psychologie. Concepten zoals liefde, angst en geheugen zijn abstract. Ze kunnen niet direct worden gemeten. Ze moeten worden geoperationaliseerd. De onderzoeker specificeert de operaties. Andere onderzoekers kunnen dezelfde operaties gebruiken. Als ze dezelfde resultaten krijgen, zijn de bevindingen betrouwbaar. Zo niet, dan is de definitie mogelijk gebrekkig.

Voorbeelden van operationele definities

• Honger: aantal uren sinds laatste maaltijd.
• Agressie: aantal toegediende schokken.
• Angst: score op de Beck Anxiety Inventory.
• Geheugen: het aantal woorden dat uit een lijst kan worden onthouden.
• Aantrekkingskracht: de tijd die je besteedt aan het bekijken van een foto.

Operationele definities hebben beperkingen. Ze vatten slechts een deel van het concept samen. IQ-tests meten bepaalde aspecten van intelligentie. Ze meten geen creativiteit of wijsheid. De definitie is een benadering. Het is niet het concept zelf. Maar het is wel noodzakelijk voor de wetenschap. Zonder operationele definities is onderzoek vaag. Het kan niet worden gerepliceerd. Het kan niet worden getest. De definitie moet geldig zijn. Ze moet meten wat ze beweert te meten. Ze moet betrouwbaar zijn. Ze moet consistente resultaten opleveren. Het ontwikkelen van goede operationele definities is moeilijk. Het vereist creativiteit en nauwkeurigheid. Het is een van de eerste stappen in onderzoek. Het bepaalt alles wat volgt. Een slechte definitie leidt tot slechte data. Een goede definitie leidt tot kennis.