Een cognitieve kaart is een mentale voorstelling van de indeling van een omgeving. Hiermee kan een organisme navigeren, kortere routes nemen en routes plannen, zelfs wanneer de bestemming op dat moment niet zichtbaar is.

Edward Tolman introduceerde het concept nadat hij had geobserveerd dat ratten in een doolhof de algehele ruimtelijke structuur leken te leren in plaats van een vaste volgorde van bochten. Wanneer een bekend pad geblokkeerd was, kozen de dieren vaak een geschikt alternatief, wat suggereerde dat ze over zoiets als een kaart beschikten. Bij mensen ondersteunen cognitieve kaarten de oriëntatie in gebouwen, steden en virtuele omgevingen. Ze worden opgebouwd uit meerdere bronnen: directe verkenning, oriëntatiepunten, geometrische lay-out en symbolische informatie zoals straatnamen of kaarten.

De hippocampus is cruciaal voor cognitieve kaartvorming bij zoogdieren. Plaatscellen vuren af ​​wanneer het dier zich op bepaalde locaties bevindt; andere cellen coderen de hoofdrichting en de grenzen van de ruimte. Schade aan dit systeem leidt tot ernstige desoriëntatie. De kwaliteit van cognitieve kaarten verschilt aanzienlijk per individu en correleert met de vaardigheid om zich in de echte wereld te oriënteren.

Een cognitieve kaart is geen plaatje in het hoofd. Het is een flexibel ruimtelijk model dat geraadpleegd, bijgewerkt en gebruikt kan worden om nieuwe routes te genereren.