De stijgende actie is de reeks gebeurtenissen die de spanning opbouwen en naar de climax leiden. Het begint na de aanzetgevende gebeurtenis en eindigt op het keerpunt van het verhaal. Elke gebeurtenis verhoogt de inzet. Obstakels stapelen zich op. De protagonist worstelt. De lezer maakt zich zorgen.

In een mysterie is de opbouw van de spanning het onderzoek: aanwijzingen, verdachten, dwaalsporen. In een romantisch verhaal is het de groeiende aantrekkingskracht en de obstakels die het stel uit elkaar houden. In een thriller is het de achtervolging, de hachelijke ontsnappingen, de steeds strakker wordende strop. De opbouw van de spanning is het langste deel van de meeste verhalen. Het is waar de plot zich afspeelt.

Elementen van een stijgende actie

• Complicaties: nieuwe obstakels voor de protagonist.
• Conflict: de centrale strijd intensiveert.
• Spanning: de lezer is benieuwd naar wat er gaat gebeuren.
• Karakterontwikkeling: de protagonist groeit of verandert.
• Voorspellende elementen: hints naar de climax die komen gaat.

De spanningsopbouw moet escaleren. Als de spanning vlak blijft, raakt de lezer verveeld. Elke scène moet de situatie verergeren of ingewikkelder maken. De protagonist moet het proberen en falen, en het dan opnieuw proberen. De mislukkingen verhogen de inzet. De successen zijn van korte duur. De climax voelt pas verdiend aan als de spanningsopbouw voldoende intens is geweest. Een kort verhaal kan één of twee momenten van spanningsopbouw bevatten. Een roman kan er tientallen hebben. De structuur is flexibel, maar de functie blijft hetzelfde: de spanning opbouwen tot er iets moet gebeuren. De spanningsopbouw is de motor van het verhaal. Het transformeert de aanleiding tot een crisis.