Thuyết Thần luận là niềm tin vào một Thượng đế sáng tạo, người không can thiệp vào vũ trụ. Thượng đế tạo ra thế giới. Ngài đã đặt nó vào vận hành. Ngài đã ban cho nó những quy luật tự nhiên. Rồi Ngài rút lui. Ngài không làm phép lạ. Ngài không đáp lời cầu nguyện. Ngài không tự hiển lộ. Ngài là người thợ chế tạo đồng hồ. Vũ trụ là chiếc đồng hồ. Nó tự vận hành. Thuyết Thần luận phổ biến vào thế kỷ 17 và 18. Đó là tôn giáo của thời kỳ Khai sáng.

Thuyết duy thần (Deism) ra đời từ cuộc cách mạng khoa học. Các định luật của Newton giải thích được sự chuyển động của các hành tinh. Thượng đế không cần thiết để giữ cho chúng chuyển động, mà chỉ cần thiết để khởi tạo sự chuyển động đó. Những người theo thuyết duy thần bác bỏ sự mặc khải, bác bỏ phép lạ, bác bỏ thuyết Ba Ngôi. Họ tin vào một tôn giáo duy lý, tin vào đạo đức và tin vào kiếp sau. Nhiều nhà sáng lập nước Mỹ là những người theo thuyết duy thần, như Thomas Jefferson, Benjamin Franklin, Thomas Paine. Họ ngưỡng mộ Chúa Giê-su như một người thầy đạo đức, nhưng không tin rằng Ngài là Thượng đế.

Niềm tin của Thuyết Thần giáo

• Thượng đế tồn tại và đã tạo ra vũ trụ.
• Chúa không can thiệp vào công việc của con người.
• Lời mặc khải không đáng tin cậy.
• Lý trí là kim chỉ nam dẫn đến chân lý.
• Đạo đức dựa trên lý trí và tự nhiên.

Thuyết duy thần là một con đường trung dung. Nó nằm giữa thuyết hữu thần và thuyết vô thần. Nó khẳng định sự tồn tại của Thượng đế. Nó phủ nhận sự can thiệp của Ngài. Nó là một tôn giáo của lý trí. Nó không phải là một tôn giáo của trái tim. Nó không có cầu nguyện. Nó không có thờ phượng. Nó không có cộng đồng. Nó là một triết lý. Nó là một thế giới quan. Nó đã ảnh hưởng đến sự thành lập của Hoa Kỳ. Nó đã ảnh hưởng đến sự phân lập giữa nhà thờ và nhà nước. Ngày nay nó không còn phổ biến. Nhưng ảnh hưởng của nó vẫn còn. Ý tưởng về một đấng tạo hóa không can thiệp vẫn rất hấp dẫn. Nó giải thích vũ trụ mà không cần đến đức tin. Nó tôn trọng lý trí. Nó tôn trọng khoa học. Nó là đức tin của Thời kỳ Khai sáng. Nó là đức tin của người thợ làm đồng hồ. Đó chính là thuyết duy thần.